Prokupac – blago koje treba sačuvati kroz klonsku selekciju

Rad na kolekcionisanju biotipova, ampelografskim ispitivanjima i klonskoj selekciji autohtone sorte Prokupac je prvi započeo Centar za vinogradarstvo i vinarstvo, počevši od rada dr-a D. Zirojevića  pedesetih i šezdesetih godina prošlog veka, a kasnije i drugim istraživanjima. Tokom dugogodišnjeg naučnog rada i prikupljanja genetičkog materijala iz cele Srbije, Centar je utvrdio 5 različitih genotipova ove sorte koja je klasifikovana u grupu sorti Proles pontica (Convarietas pontica), subconvarietas balcanica.

S obzirom da je Prokupac jako stara sorta, razumljivo je i da se odlikuje visokim stepenom heterogenosti i različitim genotipovima, pa postoji nekoliko sinonima za ovu sortu (Kameničarka – po selu Kamenica u okolini Niša, Rskavac – u Župskom vinogorju, Niševka i dr.). Ovakva raznolikost i bogatstvo daju veliki potencijal po pitanju istraživanja i selekcije najbоljih potencijalnih klonova sorte Prokupac. Međutim, zbog urbanizacije, problema u sektoru vinarstva u prethodnom periodu i promene strukture poljoprivrednih kultura, došlo je do krčenja brojnih starih i nekomercijalnih vinograda sa ovom sortom. Time je izgubljen ogroman genetički potencijal, s obzirom da pre krčenja takvih vinograda nije izvršena njihova inventarizacija i izdvajanje najboljih kandidata za buduću klonsku selekciju. Sa druge strane, klonska selekcija je jako zahtevan oblik oplemenjivanja, pošto je uslovljena međunarodnim  procedurama i protokolima, angažovanjem naučnog i stručnog osoblja i specijalista za ampleografiju, ampelometriju, terroir, ampelotehniku, virusologiju, fitoplazmologiju i dr. Takođe, za uspešno obavljanje klonske selekcije neophodna su velika finansijska sredstva za istraživanja i terenski rad u najnepristupačnijim predelima, pa je put do dobijanja i priznavanja klonova jako dug i nepredvidljiv.

U cilju inventarizacije vinograda i sprovođenja aktivnosti klonske selekcije sorte Prokupac, Centar za vinogradarstvo i vinarstvo je započeo intenzivna terenska i druga istraživanja na području Župskog, Trsteničkog i Potrkanjskog vinogorja. U 2018. godini, fokus istraživanja po pitanju sorte Prokupac je u okviru Župskog vinogorja i to populacije sa starim i heterogenim materijalom. Takav bogat genetički materijal je nađen u starim vinogradima Župskog vinogorja, na potesu sela Lukarevina i Latkovac, pa se ovom prilikom zahvaljujemo proizvođačima grožđa i vina u čijim vinogradima se obavljaju ove aktivnosti na razumevanju neophodnosti očuvanja genetičkih resursa i klonskoe selekcije, kao i na svesrdnoj podršci.

U okviru terenskog rada, Centar pored inventarizacije potencijala Župskog vinogroja i vinograda sa velikim brojem potencijalnih predklonova, radi na individualnoj klonskoj selekciji. U ovim aktivnostima se vrši odabir manjeg broja najboljih biljaka vinove loze (elitnih biljaka) iz populacije, koje su sa dobrim osobinama u skladu sa ciljevima selekcije Centra i koje su bez vidljivih simptoma prisustva virusa i fitoplazmi. Tokom rada se sprovode i određena ampelografska istraživanja.

Kroz klonsku selekciju, Centar za vinogradarstvo i vinarstvo radi na utvrđivanju naslednih osnova izabranih (elitnih) biljaka, odnosno na utvrđivanju da li su varijabilnosti po pitanju rastresitijih grozdova, manje bujnosti biljaka, ranijeg sazrevanja, grožđa boljeg kvaliteta sa boljim aromatskim kompleksom i obojenošču grožđa/šire i dr, zapravo uzrok naslednih mutacija, a ne modifikacija.

S obzirom da postoji problem da viroze i fitoplazmoze utiču na pojavu varijabilnosti unutar sorti, Centar za vinogradatstvo i vinarstvo u okviru aktivnosti tokom klonske selekcije zaražene biljke vinove loze isključuje iz istraživanja. Takođe, u saradnju sa domaćim i stranim fitosanitanim laboratorijama, po prvi put u našoj zemlji se vrši fitosanitarna selekcija Prokupca istovremeno sa genetičkom selekcijom. Pošto su najvažnije proizvodne karakteristike sorti vinove loze prinos i kvalitet, a koje čine: sadržaj šećera i kiselina u širi u punoj zrelosti, odnos pojedinih organskih kiselina, kao i sadržaj aromatskih materija i fenolnih jedinjenja, osim Centra u ovom procesu, određene laboratorijske analize parametara kvaliteta obavljaju pojedine domaće i strane načne ustanove.

Tokom 2018. godine, Centar za vinogradarstvo i vinarstvo je odabrao određeni broj individua Prokupca koje su potencijalno zdrave i imaju dobru proizvodnu i upotrebnu vrednost, što će sledeća laboratorijska fitosanitarna ispitovanja i ispitivanja parametara kvaliteta potvrditi ili opovrgnuti. Na ovaj način nastavljamo sa ovim istraživanjima i analizama, a sve sa ciljem da se autohtone, stare i minorne sorte, koje su nepravedno zaboravljene, očuvaju i da se poboljša njihov kvalitet. U svakom slučaju, Prokupac je blago koje treba sačuvati!