Kao partnerske institucije u okviru projekta „Ispitivanje enološkog potencijala i revitalizacija vinove loze autohtone sorte bagrina u cilju njenog očuvanja, potvrde autentičnosti i unapređenja”, na sastanku održanom 17. avgusta 2022. godine u PSSS Negotin, dogovorena su dalja planirana istraživanja i terenske aktivnosti u cilju uzorkovanja i ispitivanja grožđa odabranih genotipova sorte bagrina koji potencijalno pokazuju pozitivne proizvodne osobine i vredan enološki potencijal.

Osim bogate arhivske građe, počevši od osnivanja Lozno-voćnog rasadnika „Bukovo” 1886. godine, kao i Enološke stanice u Bukovu 1924. godine, PSSS Negotin poseduje i značajnu naučnu i stručnu literaturu i dokumentaciju koja potvrđuje dugu tradiciju vinogradarstva i vinarstva Negotinske Krajine. Ovaj vredan materijal će uz materijale iz starih knjiga i nekadašnje zakonske regulative koju Centar za vinogradarstvo i vinarstvo ima u svojoj biblioteci pomoći u boljem sveobuhvatnom istraživanju istorije vinogradarstva i vinarstva ovog prostora.

Razgovori o istorijskom nasleđu Negotinske Krajine su obavljeni i sa odgovornima u Muzeju Negotinske Krajine u Negotinu ² u kome se u okviru arheološke, istorijske i etnološke postavke čuvaju brojni eksponati koji svedoče o bogatoj vinogradarskoj i vinarskoj tradiciji Negotinske Krajine.

U okviru pomenutog projekta finansiranog od strane Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, Sektora za ruralni razvoj, projektni tim Centra za vinogradarstvo i vinarstvo i partnerskih institucija će pripremiti studiju, odnosno naučnu monografiju o sorti bagrina, gde će pored poglavlja o ampelografskim, genetičkim i drugim istraživanjima, potencijalu proizvodne i upotrebne vrednosti ove sorte i drugim temama, jedno poglavlje monografije biti posvećeno istoriji vinogradarstva i vinarstva PDO oznake Negotinska Krajina i tradiciji gajenja sorte vinove loze bagrina.

¹ https://www.psss.rs/index.php/psss/negotin.html

² http://muzejkrajine.org.rs/

Lokalna sorte vinove loze bagrina je jedna od jako retkih i takoreći ugroženih sorti kojoj preti nestajanje u Srbiji ukoliko se aktivnija revitalizacija ne realizuju u bliskoj budućnosti. U cilju početka rešavanja tog problema, pored pozitivnih primera sadnje vinograda sa ovom sortom i proizvodnih ispitivanja od strane pojedinih vinarija u opštini Negotin, značajan doprinos će se postići projektom „Ispitivanje enološkog potencijala i revitalizacija vinove loze autohtone sorte bagrina u cilju njenog očuvanja, potvrde autentičnosti i unapređenja”. Ovaj projekat finansira Ministartvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, Sektor za ruralni razvoj kroz Konkurs za raspodelu podsticaja za unapređenje sistema kreiranja i prenosa znanja kroz razvoj tehničko-tehnoloških, primenjenih, razvojnih i inovativnih projekata u poljoprivredi i ruralnom razvoju u 2022. godini.

Pored Centra za vinogradarstvo i vinarstvo, projekat se implementira u saradnji sa partnerskim institucijama i organizacijama:

– Institut za molekularnu genetiku i genetičko inženjerstvo (IMGGI), Univerzitet u Beogradu,

– Centro di Ricerca per l’Enologia, Asti (CRA-Eno), Italija,

– Poljoprivredna savetodavna i stručna služba Negotin DOO,

– DOO za pružanje usluga u oblasti poljoprivrede AGROZNANjE Zaječar,

– Poljoprivredna savetodavna i stručna služba Niš DOO,

– Univerzitet u Novom Sadu, Poljoprivredni fakultet – Departman za voćarstvo, vinogradarstvo, hortikulturu i pejzažnu arhitekturu.

Podršku implementaciji projekta pružaju rejonska udruženja: Udruženjе proizvođača vina sa oznakom geografskog porekla „Negotinska Krajina“, Udruženjе proizvođača vina sa oznakom geografskog porekla „Knjaževac“ i lokalna udruženja u Niškom vinogradarskom rejonu.

Opšti cilj projekta je očuvanje i razvoj sorte bagrina, unapređenje tehnologije njenog gajenja i rast konkurentnosti vinara u ruralnim područjima.

Specifični ciljevi projekta sa namerom utvrđivanja potencijala za valorizaciju i komercijalizaciju ove sorte se realizuju kroz:

– Izbor potencijalno perspektivnih genotipova sorte vinove loze bagrina (iz populacije) na osnovu pojedinih parametara proizvodne i upotrebne vrednosti, kao i opšteg fitosanitarnog stanja;

– Utvrđivanje glavnih morfoloških osobina i proizvodne i upotrebne vrednosti odabranih genotipova sorte bagrina;

– Utvrđivanje glavnih parametara kvaliteta i tipičnosti šire i vina od grožđa sorte bagrina;

– Utvrđivanje opšteg fitosanitarnog statusa odabranih genotipova sorte bagrina;

– Genetska identifikacija sorte bagrina, kao i drugih lokalnih sorti;

– Utvrđivanje aromatskog profila i senzorna karakterizacija pojedinih vina od grožđa sorte bagrina;

– Istraživanje terroir-a vinogradarskog područja tipičnog za gajenje sorte bagrina i mapiranje pogodnih vinogradarskih lokaliteta/mikropodručja za uspešno gajenje sorte bagrina i organsku proizvodnju grožđa primenom GIS tehnologije i preciznog vinogradarstva;

– Izrada naučno-stručnog i promotivnog materijala o sorti bagrina i distribucija materijala;

– Podizanje svesti i znanja o sorti bagrina i o proizvodnji tipičnih vina sa geografskim poreklom.

Ovo jedinstveno izdanje Centra za vinogradarstvo i vinarstvo sa 13 poglavlja je predstavio urednik i prvi autor knjige g-din Darko Jakšić, kao i ostali autori knjige. Pored sveobuhvatno analiziranih podatka korisnih za sve vinare, nove investitore, stručne i naučne institucije, studente, vinske novinare, ljubitelje vina i druga zainteresovana lica, na 294 stranice elektronska knjiga sadrži i brojne detaljne analize koje se po prvi put objavljuju, 50 grafikona, 134 tematskih grafičkih mapa i profesionalne fotografije.

Pošto su detaljno analizirani sektori vinogradarstva, rasadničarstva i vinarstva i predstvljene prednosti i mogućnosti, kao i slabosti i pretnje ovih sektora, za knjigom  „Vinogradarstvo i vinarstvo Srbije“ je veliko interesovanje, pa pored verzije na USB memorijama, svi zainteresovani mogu da preuzmu elektronsku knjigu putem WEB stranice cevvin.rs/publikacije/ .

Odabrani genotipovi će biti istraženi primenom savremenih molekularno-genetskih metoda od strane Instituta, čime će se identifikovati sorte, odnosno budući klonovi Prokupca, Tamjanike (grupe Tamjanika), Smederevke, Slankamenke, Kavčine i drugih značajnih autohtonih i regionalnih sorti. Pored ampelografskih i ampelometrijskih istraživanja, kao i utvrđivanja proizvodne i upotrebne vrednosti potencijalnih predklonova koje Centar za vinogradarstvo i vinarstvo trenutno obavlja, primena metoda molekularnih markera će dati odgovore na neka bitna pitanja u ovim istraživanjima i značajno ubrzati proces klonske selekcije.

vodoprivrede na obezbeđivanju pomoći Evropske unije srpskoj poljoprivredi, a domaćin skupa je bilo Udruženje proizvođača vina sa oznakom geografskog porekla „Beograd“. Studija je izrađena od strane Centra za vinogradarstvo i vinarstvo nakon što su detaljno i sveobuhvatno urađene analize sektora vinogradarstva i vinarstva u okviru projekta „Improving Competitiveness of Wine Producers in Sumadija – IMPULS Wineˮ. Projekat je implementiran od strane Regionalne agencije za ekonomski razvoj Šumadije i Pomoravlja, a finansiran je od strane Švajcarske agencije SDC (program RRDS / konzorcijum partnera NIRAS Poljska, Ruralnog foruma Poljske i Partner Solutions).

Nakon što je izložen nacrt studije od strane predstavnika Centra za vinogradarstvo i vinarstvo, prisutni su od strane predstavnika Sektora za ruralni razvoj i Uprave za agrarna plaćanja upoznati sa mogućnostima i pozitivnostima koje će IPARD II program doneti domaćim vinogradarima, vinarama i rasadničarima, kao i sa iskustvima u primeni IPARD programa, a sve u cilju što boljeg korišćenja ove EU mere pomoći. Nakon toga otvorena je diskusija gde su prisutni proizvođači dali konstruktivne predloge, ideje i sugestije i iskazali potrebe svojih članova udruženja po pitanju izgradnje, opreme, mašina i mehanizacije u vinogradarskoj, vinarskoj i rasadničkoj proizvodnji u merama 1. i 3. IPARD II programa. U daljoj razradi pomenute studije preciziraće se lista prihvatljivih investicija u ovom programu koje će direktno uticati na jačanje kapaciteta i konkurentnosti naših proizvođača grožđa, vina i sadnog materijala na domaćem i inostranom tržištu.

Ovom prilikom želimo da se zahvalimo svima koji su dali i koji će u narednom periodu dati svoj doprinos u radu na ovom velikom i veoma značajnom projektu za naše proizvođače grožđa, vina i sadnog materijala vinove loze.

Na ovaj način je uspostavljana uska saradnja izmedju ove dve istraživačke institucije, a sve u cilju obavljanja aktivnosti na očuvanju i valorizaciji, pre svega, autohtonih i regionalnih sorti vinove loze u Srbiji i realizaciju domaćih i međunarodnih projekata. Ovim Memorandumom posebno će biti obuhvaćena saradnja na realizaciji fitosanitarnih laboratorijskih analiza biljnog materijala vinove loze od strane Instituta za pesticide i zaštitu životne sredine (Beograd, Zemun) na prisustvo fitoplazmi vinove loze. Centar za vinogradarstvo i vinarstvo obavlja istraživačke aktivnosti na terenu kroz mrežu 7 regionalnih kancelarija Centra i vođenje aktivnosti klonske selekcije, a celokupna saradnja će doprineti sistemskom procesu klonske selekcije i sertifikacije sadnog materijala vinove loze Srbije.

S obzirom da je Prokupac jako stara sorta, razumljivo je i da se odlikuje visokim stepenom heterogenosti i različitim genotipovima, pa postoji nekoliko sinonima za ovu sortu (Kameničarka – po selu Kamenica u okolini Niša, Rskavac – u Župskom vinogorju, Niševka i dr.). Ovakva raznolikost i bogatstvo daju veliki potencijal po pitanju istraživanja i selekcije najbоljih potencijalnih klonova sorte Prokupac. Međutim, zbog urbanizacije, problema u sektoru vinarstva u prethodnom periodu i promene strukture poljoprivrednih kultura, došlo je do krčenja brojnih starih i nekomercijalnih vinograda sa ovom sortom. Time je izgubljen ogroman genetički potencijal, s obzirom da pre krčenja takvih vinograda nije izvršena njihova inventarizacija i izdvajanje najboljih kandidata za buduću klonsku selekciju. Sa druge strane, klonska selekcija je jako zahtevan oblik oplemenjivanja, pošto je uslovljena međunarodnim  procedurama i protokolima, angažovanjem naučnog i stručnog osoblja i specijalista za ampleografiju, ampelometriju, terroir, ampelotehniku, virusologiju, fitoplazmologiju i dr. Takođe, za uspešno obavljanje klonske selekcije neophodna su velika finansijska sredstva za istraživanja i terenski rad u najnepristupačnijim predelima, pa je put do dobijanja i priznavanja klonova jako dug i nepredvidljiv.

U cilju inventarizacije vinograda i sprovođenja aktivnosti klonske selekcije sorte Prokupac, Centar za vinogradarstvo i vinarstvo je započeo intenzivna terenska i druga istraživanja na području Župskog, Trsteničkog i Potrkanjskog vinogorja. U 2018. godini, fokus istraživanja po pitanju sorte Prokupac je u okviru Župskog vinogorja i to populacije sa starim i heterogenim materijalom. Takav bogat genetički materijal je nađen u starim vinogradima Župskog vinogorja, na potesu sela Lukarevina i Latkovac, pa se ovom prilikom zahvaljujemo proizvođačima grožđa i vina u čijim vinogradima se obavljaju ove aktivnosti na razumevanju neophodnosti očuvanja genetičkih resursa i klonskoe selekcije, kao i na svesrdnoj podršci.

U okviru terenskog rada, Centar pored inventarizacije potencijala Župskog vinogroja i vinograda sa velikim brojem potencijalnih predklonova, radi na individualnoj klonskoj selekciji. U ovim aktivnostima se vrši odabir manjeg broja najboljih biljaka vinove loze (elitnih biljaka) iz populacije, koje su sa dobrim osobinama u skladu sa ciljevima selekcije Centra i koje su bez vidljivih simptoma prisustva virusa i fitoplazmi. Tokom rada se sprovode i određena ampelografska istraživanja.

Kroz klonsku selekciju, Centar za vinogradarstvo i vinarstvo radi na utvrđivanju naslednih osnova izabranih (elitnih) biljaka, odnosno na utvrđivanju da li su varijabilnosti po pitanju rastresitijih grozdova, manje bujnosti biljaka, ranijeg sazrevanja, grožđa boljeg kvaliteta sa boljim aromatskim kompleksom i obojenošču grožđa/šire i dr, zapravo uzrok naslednih mutacija, a ne modifikacija.

S obzirom da postoji problem da viroze i fitoplazmoze utiču na pojavu varijabilnosti unutar sorti, Centar za vinogradatstvo i vinarstvo u okviru aktivnosti tokom klonske selekcije zaražene biljke vinove loze isključuje iz istraživanja. Takođe, u saradnju sa domaćim i stranim fitosanitanim laboratorijama, po prvi put u našoj zemlji se vrši fitosanitarna selekcija Prokupca istovremeno sa genetičkom selekcijom. Pošto su najvažnije proizvodne karakteristike sorti vinove loze prinos i kvalitet, a koje čine: sadržaj šećera i kiselina u širi u punoj zrelosti, odnos pojedinih organskih kiselina, kao i sadržaj aromatskih materija i fenolnih jedinjenja, osim Centra u ovom procesu, određene laboratorijske analize parametara kvaliteta obavljaju pojedine domaće i strane načne ustanove.

Tokom 2018. godine, Centar za vinogradarstvo i vinarstvo je odabrao određeni broj individua Prokupca koje su potencijalno zdrave i imaju dobru proizvodnu i upotrebnu vrednost, što će sledeća laboratorijska fitosanitarna ispitovanja i ispitivanja parametara kvaliteta potvrditi ili opovrgnuti. Na ovaj način nastavljamo sa ovim istraživanjima i analizama, a sve sa ciljem da se autohtone, stare i minorne sorte, koje su nepravedno zaboravljene, očuvaju i da se poboljša njihov kvalitet. U svakom slučaju, Prokupac je blago koje treba sačuvati!

Vinogradarska područja Srbije se prostiru od 42°13ʼ52ʼʼ do 46°11ʼ26ʼʼ severne geografske širine. U skladu sa tim, skoro sva vinogradarska područja se nalaze u pojasu najpovoljnije geografske širine severne Zemljine polulopte (između 34° do 45°), što je od izuzetnog značaja za visok potencijal po pitanju proizvodnje kvalitetnih vina.

Nаdmоrskа visinа је јеdаn оd nајbitniјih tоpоgrаfskih fаktоrа i mоžе imаti vеliki uticај nа kvаlitеt i kаrаktеristikе vinа iz datog vinogradarskog područja, s obzirom da se sa povećavanjem nadmorske visine menja i mikroklima. Istraživanja su pokazala da je distribucija nadmorske visine (uzevši u obzir svih 22 vinogradarska rejona) najfrekventnija između 200 i 300 m, a glavna nadmorska visina je 247,1 m koja je obuhvaćena većinom vinogorja. Podaci ovih istraživanja su od izuzetnog značaja za bolje razumevanje srpskog terroir-a, kao i kvaliteta i karakteristika vina, s obzirom da ovakva dominantna nadmorska visina prouzrokuje specifične klimatske uslove, a pre svega Cool Night Index (CI). Ovaj indeks ima izuzetno povoljne vrednosti u većini vinogradarskih rejona Srbije, a najpovoljnije u okviru vinogorja koja se u najvećem broju slučajeva nalaze na većim nadmorskim visinama u odnosu na vinogradarske rejone.

Pozitivan uticaj temperaturnih razlika između dana i noći je ispitivan u mnogim svetskim vinogradarskim područjima, a pojedini naučnici kao što su Fregoni i Pezzuetto (2000) su utvrdili uticaj niže noćne temperature na povećanje inteziteta boje grožđa, time i na povećanje kvaliteta vina. S obzirom da nešto veća nadmorska visina sa visokim dnevnim temperaturama i nižim noćnim temperaturama vazduha doprinosi povećanju sadržaja organskih materija u grožđu, vinogradarski rejoni Srbije imaju odličan potencijal za proizvodnju kvalitetnih i specifičnih vina.